01 Mayıs / 2018

HANSARAY’IN RESTORASYONU İLE İLGİLİ BİLGİLER

Kırım Cumhuriyeti yetkili makamları, Rusya Federasyonu Anayasası, Rusya Federasyonu Kültür mevzuatı Temelleri hakkında 9 Ekim 1992 tarihli 3612-1 numaralı Rusya Federasyonu Kanunu, 2025 yılına kadar Rusya Federasyonu Devlet Milli Politikası Stratejisi ile ilgili Rusya Federasyonu Devlet Başkanlığı Kararnamesi, Kırım Cumhuriyeti Anayasası uyarınca Kırım Cumhuriyeti müze ve mimari yapıların, Kırım tarihinin farklı halklara ve dönemlere ait kültürel miras niteliğindeki yapıların korunması, incelenmesi, sunulması ve çoğaltılmasına yönelik sistemli çalışmayı yürütmektedir.

Tarihi ve mimari bir eser olan Bakhchisaray Hansaray’ın yer aldığı “Bakhchsarai Tarihi, Kültürel ve Arkeoloji Müzesi ve Koruma Alanı” adlı Kırım Tatarlarının Tarihi ve Kültür Anıtı Müzesi, Kırım Cumhuriyetinin Türk-İslam mimarisinin en önemli örneğidir.

Bu müze ve mimari yapı aşağıdaki anıtları kapsamaktadır. Biri büyük, diğeri küçük olan iki tane Han Cami, iki türbeli Han Mezarlığı, Sarıgüzel Hamamları, Divan Salonu, Harem Dairesi, Altın Çeşme ve Selsebil (gözyaşı çeşmesi)’in bulunduğu Çeşmeli Avlu, şu an Kırım Tatarlarının yaşam ve günlük yaşamına adanan etnografik serginin yer aldığı Enderun Odaları, “Güney-Batı Kırım Hazineleri” serginin bulunduğu yer, Mutfak Avlusu.

2013 yılına kadar, tarihi yapı Ukrayna devlet bütçesinden ve Özerk Kırım Cumhuriyeti bütçesinden finanse edildi. Yürütülen onarım, restorasyon ve yıkımı önleme çalışması, Hansaray’ın gezi için uygun bir koşulda tutulmasına yönelik yapılmıştır. Bu çalışmalar taşıyıcı duvarlar ve yapılar ve yapı elemanları, çatı kaplama ve duvarlar vb. kapsamıyordu. Sadece dış cepheye yönelikti. 2013 yılında çatının çökmesini önlemek için kaide monte edildi. Söz konusu tesiste başka bir yıkım önleme çalışması yapılmamıştır. Aynı yılından itibaren kurumun, Ukrayna devleti sübvansiyonu olmadan kendi geliri ile finanse ediliyordu. Onarım ve restorasyon çalışmaları tamamen durduruldu.

2014'ten bu yana, Kırım'ın Rusya Federasyonu'na dönüşünden sonra, kurum, çalışanlarının maaşları, elektrik, gaz, su ve güvenlik hizmetlerinin ücretleri de dahil olmak üzere devlet bütçesinden finanse edilmektedir. Daha önce, müze ve koruma alanı, kendi kazanılmış bütçesinden ödemek zorunda kalıyor ve bu nedenle kurumun gelişimi için gerekli finansmanın sağlanmasına izin vermiyordu.

Federal öneme sahip kültürel miras olan Hansaray’ın korunmasına yönelik çalışmalar, 2015 yılından beri “Kırım Cumhuriyeti'nin ve Sivastopol şehrinin 2020'ye kadar sosyal ve ekonomik gelişimi” ile ilgili federal hedefli programı kapsamında yapılacak işler arasında yer almaktadır.

Günümüzde lisanslı kuruluş tarafından geliştirilen proje belgelerine göre Han Cami ve Hansaray'ın Ana Binasında yapılan çalışmalar tamamlanmaktadır.

Onarım ve restorasyon çalışmaları ile ilgili proje hazırlanmasının hemen öncesinde, anıtın genel durumunu ve yapısal elemanlarının durumunu incelemek için Ar-Ge çalışmaları yapılmıştır.

Yapıların teknik durum tutanağına dayanılarak Han Camii’nin çatı katının kirişlerinin değiştirilmesine karar verilmiştir. Ahşap çatı yapıları ve çatı arası katın durumu üzerine yapılan Ar-Ge çalışmaları çerçevesinde, mühendislik çalışmalarına ek olarak, uzman ekolojist, Biyolojik Bilimler Doktoru, V.I.Vernadskii Kırım Federal Üniversitesi Ekoloji ve Zooloji Bölümü’nün bir profesörü tarafından mikolojik çalışmalar yapılmıştır. Araştırma sonucunda aşağıdakiler tespit edilmiştir.

- Hemen hemen tüm ahşap elementler mantar ve entomolojik lezyonlara sahiptir (böcekler, solucanlar vb.).

- Çatı ahşap yapılarının üç çeşit küf ve birkaç çeşit böcek türü ile çok sayıdaki hasar odaklarının varlığı, mevcut mantar ve entomolojik biyoyıkıcı toplulukların varlığına işaret eder.

- Çatı kirişlerinin ahşap elemanlarında biodestructor mantarlarının ve odun yiyici böceklerin bol gelişmesi, ikincil ahşap yapılarа bulaşması, binanın diğer ahşap yapı elemanlarına bulaşması ve bunların daha sonraki yıkımı için uygun koşullar yaratır.

Ayrıca, Kırım Federal Vernadsky Üniversitesi İnşaat ve Mimarlık Akademisi'nin akredite laboratuarında yapılan çatı ve kirişlerden alınan ahşap numunelerin mekanik testleri, kesitin yüzey tabakasının ve bazı elemanlarının tüm tabakalarının ahşap kısımlarının yıkıldığını (malzemenin fiziko-mekanik özellikleri değişmiştir) göstermiştir. Yıkılan tabaka kaldırdıktan sonra, yapıların kalan kesitini güçlendirmek yeterli olmayacaktır. Bu durumda geleneksel güçlendirme yöntemleri (kesi kalınlaştırma, yedek veya ek yapısal elemanların montajı, vb.), küçük bir hacimde çok sayıda eleman olması nedeniyle kabul edilemez (ek yapısal elemanların yerleştirilebileceği yer yoktur). Bu nedenle, yapısal şema ve yapıların yapıldığı malzemeyi (ahşap) muhafaza ederek yapısal elemanların değiştirilmesine karar verilmiştir. Yapıları sökerken, önceki restorasyon çalışmalarında meşeden elde edilen bazı yapıların, daha az yoğun olan iğne yapraklı türler de dahil olmak üzere ahşap türleri ile değiştirildiği bulunmuştur.

Hansaray binalarının aciz halinin teknik nedenlerinden biri de çatıların kabul edilemez durumudur.

1736 yılındaki yangından sonra Saray restore edilmiştir. Restore çalışmaları esnasında çatıların eğim açısı artırılmıştır. Eğim açısı arttığında kiremitler, kavisli kiremitin döşendiği kil harcının üzerinden aşağı doğru kaymaktadır. Daha sonradan yapılan bir çok restorasyon çalışmalarında kil çözeltisi, çatı kaplama kalitesini düşüren (mevsimsel deformasyonlar esnasında kiremitin altındaki tabakanın içinde çatlaklar oluştuğundan dolayı bu tabaka daha kırılgan hale gelmiştir) çimento-kireç harcı ile değiştirilmişti. Böylece, yükün arttırılmasına ek olarak, çimento-kireç harcı kullanımı çatının su geçirmezliğini azaltmıştır.

Han Camii'nin kiremitli çatısı otantik değildir. Başlangıçta, cami inşa edildiğinde, çatı yapısı bir kubbe idi ve daha sonra kiremitli kırmaçatı ile değiştirilmiştir. Günümüzde sarayın çatısında, birkaç parça otantik kiremit (camsı ve yeşil) bulabilirsiniz. Bugüne kadar, önceki restorasyon çalışmaları sürecinde, çatı için şehrin ve yakınlardaki köylerin binalarından toplanan kiremitler kullanılmıştır. Büyük Vatanseverlik Savaşı'ndan sonraki dönemde, üretimi başlayan kalibre edilerek kesilen tahtaların döşeme olarak kullanımı, çatı kaplamasının kullanımı sırasında defalarca değiştirildiğinin kanıtıdır.

Şu anki projede kullanılacak İspanya menşei kiremit, şekil, malzeme, kalorifik çözümü ve geometrik parametreler yönünden daha önce anıtın üzerine döşenen kiremitler ile aynıdır. Bu durumda, çatının görünümü aynı kalır.

Onarım ve restorasyon çalışmaları bittiğinde cami binası önceki fonksiyonel amaca uygun olarak (insanların toplu bulunması) kullanılacağı dikkate alınarak emniyet ve güvenlik acısından modern proje standartlarına uygun olmalıdır. Sismik açıdan tehlikeli bölgelerde, proje kuralları uyarınca çatı yapılarına güvenilir bir şekilde bağlanmadan küçük parçaların çatı inşaatında kullanılmasını yasaklar. Restorasyon ve tadilat sırasında kullanılan akıllı vidalar bağlantı elemanlarıdır. Bu da önemli ölçüde yapı üzerindeki yükü azaltmaktadır.

Restorasyon sürecinde, genel olarak kabul edilmiş üretim teknolojisine göre, çürümüş ahşap çatı ve mauerlata yapıları değiştirilirken, duvar kagir yapısının bir kısmı sökülmüştür. Tesviye şapı ve ahşap elemanlar monte edildikten sonra, duvar kagir yapısı aynı taşlardan yeniden inşaa edilecektir.

Duvar resimlerinin yapıldığı yerler de dahil olmak üzere bazı alanlarda sıva tabakasında plastik bir sıva tirizi bulunmuştur. Bu, Kırım'ın Ukrayna'nın bir parçası olduğu dönemdeki onarım çalışmaları sırasında, duvar resimlerinin yeniden oluşturulduğunu göstermektedir. Günümüzde üretim sürecinde hasar görebilecek elemanlar kalkan korumalıdır.

Han Camii'nin duvarlarının üstüne, aynı zamanda proje standartlarının öngördüğü gibi bir anti-sismik önlem olarak kabul edilen bir betonarme tesviye tabakası yapılmaktadır. Beton tesviye tabakası, tavan seviyesinin üzerinde ve görsel olarak hem cami odalarından hem de binanın dışından görünmeyen tuğla örgüsünün bir parçası olarak yapılır.

Hansaray kompleksinde gelecekte Ar-Ge, onarım ve restorasyon çalışmalarını yürütmek amacıyla bir fizibilite çalışması yapılmıştır. Bu çalışma ile ilgili Federal Özerk Kurumu "Devlet Ekspertiz Genel Müdürlüğü" (Rusya Federasyonu) tarafından düzenlenmiş 31 Mayıs 2017 tarihli 3067- 17/GE-11184/05 numaralı olumlu tutanağı mevcuttur. Fizibilite çalışmasına dayanarak Hansaray’ın Han Camii ve Ana Binasının yanı sıra Sarayın tüm iç yapılarının restorasyon çalışmaları devam edilecektir. Hansaray’ın onarım ve restorasyon çalışmaları 2020'ye kadar tamamlanacaktır.

Ocak 2018'de, restorasyon çalışmaları, devlet yetkilileri ve Kırım Tatar büyükleri dahil olmak üzere kamu kurumları temsilcileri tarafından denetlenmiştir. Restore edilen yapıların denetimi sırasında, yüklenicinin temsilcileri mevcut olan tüm soruları yanıtlamıştır.

Şu anda, Bakhchsarai Müzesi ve Koruma Alanı, Kırım Tatarı konuları hakkında bir bilimsel araştırma merkezi statüsü elde etmek için faaliyetlerini genişletiyor. Salaçik tarihi mahallesinde kentin antik anıtları temelinde yeni müze tesislerinin yapılması, Eski Yurt'ta (Aziz’da) bir anıt merkezinin kurulması, Hansaray’ın tarihi çevresinin (Bakhchisarai'nin eski kısmı) müze devresine dönüştürülmesi olasılığı üzerinde çalışmalar yapılmaktadır.